საქართველოში მემკვიდრეობითი დავები განსაკუთრებით ხშირად წარმოიშობა მაშინ, როდესაც მამკვიდრებელი გარდაიცვლება ანდერძის გარეშე და სამკვიდრო ქონებას ერთ-ერთი მემკვიდრე ფაქტობრივად ფლობს ან იყენებს. პრაქტიკაში ხშირად ჩნდება მცდარი წარმოდგენა, თითქოს საცხოვრებელ სახლში ცხოვრება, კომუნალური გადასახადების გადახდა ან მშობლის მოვლა ავტომატურად ქმნის უპირატეს უფლებას მთელ ქონებაზე. თუმცა საქართველოს სამოქალაქო სამართლის სისტემა ამ საკითხს სრულიად განსხვავებულად არეგულირებს.
კანონისმიერი მემკვიდრეობა და მემკვიდრეთა თანასწორობა
როდესაც ანდერძი არ არსებობს, მოქმედებს კანონისმიერი მემკვიდრეობა. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის თანახმად, მემკვიდრეობა გადადის კანონით განსაზღვრულ პირებზე, პირველი რიგის მემკვიდრეებად კი მიიჩნევიან გარდაცვლილის შვილები, მეუღლე და მშობლები. სამოქალაქო კოდექსი პირდაპირ ადგენს, რომ პირველი რიგის მემკვიდრეები სამკვიდროს თანაბრად იღებენ.
ეს მიდგომა არაერთხელ დაადასტურა საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ. მაგალითად, სასამართლომ განმარტა, რომ ანდერძის არარსებობისას ყველა პირველი რიგის მემკვიდრე თანაბარ მდგომარეობაში იმყოფება და თითოეულს ეკუთვნის სამკვიდროს თანაბარი წილი. ასევე სასამართლომ აღნიშნა, რომ შვილებისა და შვილიშვილის წილები სამკვიდრო ქონებაში თანაბრად განისაზღვრებოდა.
ფაქტობრივი ფლობა – როგორც საკუთრების უფლების საფუძველი
მემკვიდრეობით დავებში ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული არგუმენტია, რომ ერთ-ერთი მემკვიდრე მრავალი წლის განმავლობაში ცხოვრობდა სამკვიდრო სახლში, უვლიდა ქონებას ან ფაქტობრივად ფლობდა მას. თუმცა მოქმედი სამართალი მკაფიოდ განასხვავებს „ფაქტობრივ ფლობას“ და „საკუთრების უფლებას“.
სამოქალაქო კოდექსისა და სასამართლო პრაქტიკის მიხედვით, მემკვიდრეობის უფლება წარმოიშობა ნათესაური კავშირიდან და კანონიდან – და არა ქონებით ფაქტობრივი სარგებლობიდან. სამკვიდროს გახსნის მომენტიდან მის გაყოფამდე ქონება წარმოადგენს თანამემკვიდრეთა საერთო საკუთრებას. შესაბამისად, ერთ-ერთი თანამემკვიდრის მიერ სახლში ცხოვრება ან ქონების გამოყენება ვერ გამოიწვევს მეორე მემკვიდრის წილის შემცირებას.
ამ საკითხზე მაგალითისათვის მნიშვნელოვანია უზენაესი სასამართლოს გადაწყვეტილება (ას-281-266-2017), სადაც ერთ-ერთი მემკვიდრე და მისი მეუღლე მრავალი წლის განმავლობაში ცხოვრობდნენ სამკვიდრო ბინაში და ითხოვდნენ დანარჩენი წილის მათ სახელზე რეგისტრაციას ფაქტობრივი ფლობის საფუძვლით. სასამართლომ განმარტა, რომ ფაქტობრივი დაუფლება არ ქმნის ექსკლუზიურ საკუთრების უფლებას და ქონება თანამემკვიდრეებს შორის თანაბრად უნდა განაწილდეს.
ასევე სასამართლომ აღნიშნა, რომ სამკვიდროს ფაქტობრივი ფლობა შეიძლება ადასტურებდეს მემკვიდრეობის მიღებას, თუმცა არ იძლევა მთლიანი ქონების მითვისების საფუძველს.
დაკრძალვისა და მოვლის ხარჯები – იწვევს თუ არა წილის გაზრდას?
პრაქტიკაში ხშირად ხდება, რომ ერთ-ერთი მემკვიდრე თავად ფარავს მშობლის დაკრძალვის, მოვლის ან კომუნალურ ხარჯებს და ამის საფუძველზე ითხოვს უფრო დიდ წილს. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1334-ე მუხლის მიხედვით, ასეთ შემთხვევაში შესაძლოა წარმოიშვას კომპენსაციის მოთხოვნის უფლება სხვა თანამემკვიდრეების მიმართ, თუმცა ეს არ წარმოადგენს საკუთრების წილის გაზრდის საფუძველს.
ანუ, თუ ერთმა მემკვიდრემ დაკრძალვის ყველა ხარჯი გაიღო, მას შეიძლება ჰქონდეს შესაბამისი თანხის ანაზღაურების მოთხოვნა, მაგრამ არა დამატებითი საკუთრების უფლება სამკვიდროზე.
სამკვიდროს მიღების 6-თვიანი ვადა
მნიშვნელოვანია ასევე სამოქალაქო კოდექსით განსაზღვრული 6-თვიანი ვადა, რომლის განმავლობაშიც მემკვიდრემ უნდა მიიღოს სამკვიდრო. თუ მემკვიდრემ ამ ვადაში არ მიმართა ნოტარიუსს და არც ფაქტობრივად დაუფლებია სამკვიდროს შესაძლოა წარმოიშვას ვადის გაშვების პრობლემა.
თუმცა კანონმდებლობა ითვალისწინებს ვადის აღდგენის შესაძლებლობას საპატიო მიზეზის არსებობის შემთხვევაში. სასამართლო ასეთ მიზეზად შეიძლება მიიჩნიოს ისეთი გარემოებები, რომლებიც ობიექტურად უშლიდა ხელს მემკვიდრეს დროულად განეხორციელებინა თავისი უფლება. ამასთან, ვადის აღდგენა ავტომატური არ არის , მემკვიდრემ სასამართლოში უნდა დაამტკიცოს საპატიო მიზეზის არსებობა.
უპირატესი მემკვიდრეობის უფლება, როდის გამოიყენება სსკ 1481-ე მუხლი?
სამოქალაქო კოდექსის 1481-ე მუხლი ეხება შემთხვევას, როდესაც სამკვიდრო ქონების რეალური გაყოფისას ერთ-ერთ მემკვიდრეს შესაძლოა მიენიჭოს უპირატესი უფლება საცხოვრებელ სახლზე. თუმცა ეს ნორმა ავტომატურად არ ნიშნავს, რომ სახლში მცხოვრები მემკვიდრე მთლიან ქონებას მიიღებს.
უზენაესმა სასამართლომ განმარტა, რომ ჯერ უნდა დადგინდეს ყველა მემკვიდრის წილი და მხოლოდ ამის შემდეგ შეიძლება გადაწყდეს, კონკრეტულად ვის დარჩება საცხოვრებელი სახლი. სასამართლომ ასევე აღნიშნა, რომ 1481-ე მუხლის მიზანია იმ მემკვიდრის დაცვა, რომლისთვისაც საცხოვრებელი ფართი განსაკუთრებული მნიშვნელობის მქონეა. თუმცა თუ ყველა მემკვიდრე თანაბარ მდგომარეობაშია, ერთ-ერთისთვის უპირატესობის მინიჭება უსამართლო იქნება.
სასამართლოს მიდგომა მსგავს დავებში
საქართველოს სასამართლო პრაქტიკა საკმაოდ თანმიმდევრულია და ეფუძნება რამდენიმე ძირითად პრინციპს:
- ყველა პირველი რიგის მემკვიდრე თანასწორია;
- ფაქტობრივი ფლობა არ წარმოშობს დამატებით საკუთრების უფლებას;
- სამკვიდროს გაყოფამდე ქონება თანამემკვიდრეთა საერთო საკუთრებაა;
- დაკრძალვისა და მოვლის ხარჯები შესაძლოა გახდეს მხოლოდ კომპენსაციის მოთხოვნის საფუძველი;
- მემკვიდრეობის მიღების ვადები მნიშვნელოვანია და საჭიროების შემთხვევაში უნდა მოხდეს მათი აღდგენის მოთხოვნა.
დავის გადაწყვეტის შესაძლო გზები
საქართველოს კანონმდებლობა მემკვიდრეობითი დავის გადაწყვეტის რამდენიმე მექანიზმს ითვალისწინებს:
- სამკვიდრო ქონების რეალიზაცია და თანხის განაწილება;
- ქონების ერთ მემკვიდრეზე დატოვება სხვა თანამემკვიდრეთა კომპენსაციით;
- სასამართლოს გზით სამკვიდრო წილების განსაზღვრა და გაყოფა;
- მორიგება თანამემკვიდრეებს შორის.
დასკვნა
საქართველოს მემკვიდრეობითი სამართალი ეფუძნება თანასწორობის პრინციპს. ანდერძის არარსებობისას პირველი რიგის მემკვიდრეებს ეკუთვნით თანაბარი წილი, ხოლო ერთ-ერთი მემკვიდრის მიერ ქონების ფაქტობრივი ფლობა, საცხოვრებლად გამოყენება ან მოვლა ვერ გახდება საკუთრების უპირატესი უფლების საფუძველი.
სასამართლო პრაქტიკაც მკაფიოდ ადასტურებს, რომ მემკვიდრეობა არის სამართლებრივი სტატუსი და არა ფაქტობრივი მდგომარეობა. შესაბამისად, მსგავსი დავების გადაწყვეტისას გადამწყვეტი მნიშვნელობა ენიჭება კანონს, მემკვიდრეთა თანასწორობას და სამკვიდრო ქონების საერთო საკუთრების პრინციპს.
