შეზღუდული პასუხისმგებლობის საზოგადოების მთავარი უპირატესობა ის არის, რომ პარტნიორი კომპანიის ვალებზე საკუთარი ქონებით პასუხს არ აგებს. კომპანია დამოუკიდებელი იურიდიული პირია საკუთარი ქონებითა და ვალდებულებებით, ხოლო პარტნიორის რისკი, როგორც წესი, მის მიერ განხორციელებული შენატანით შემოიფარგლება.
თუმცა ეს დაცვა აბსოლუტური არ არის. როდესაც პარტნიორი კომპანიის სამართლებრივ ფორმას კრედიტორების საზიანოდ იყენებს, სასამართლოს შეუძლია „გაჭოლოს“ კორპორაციული საფარველი და კომპანიის ვალის გადახდა პირადად პარტნიორს დააკისროს. ამ ინსტიტუტის მიზანი შეზღუდული პასუხისმგებლობის გაუქმება კი არ არის, არამედ მისი ბოროტად გამოყენების აღკვეთა.
კანონის წესი: როდის პასუხობს შპს-ს პარტნიორი პირადად? (მეწარმეთა შესახებ კანონის 26-ე მუხლი)
„მეწარმეთა შესახებ“ საქართველოს კანონის 26 მუხლის პირველი პუნქტი ადგენს ზოგად წესს: შეზღუდული პასუხისმგებლობის საზოგადოების პარტნიორი კომპანიის ვალდებულებისთვის კრედიტორის წინაშე პასუხს არ აგებს. ამავე მუხლის მეორე პუნქტი კი გამონაკლისს ითვალისწინებს: პარტნიორი კრედიტორის წინაშე პირადად აგებს პასუხს, თუ ერთდროულად სახეზეა ორი წინაპირობა:
- პარტნიორი პასუხისმგებლობის შეზღუდვის სამართლებრივ ფორმას ბოროტად იყენებს;
- კომპანიას არ შეუძლია კრედიტორის მოთხოვნის დაკმაყოფილება.
ეს ორი პირობა ერთდროულად უნდა არსებობდეს. თუ კომპანიას საკმარისი ქონება აქვს, კრედიტორმა პირველ რიგში სწორედ კომპანიას უნდა მიმართოს, ხოლო პარტნიორის პასუხისმგებლობა მხოლოდ დამატებითი, სუბსიდიური ხასიათისაა. ამასთან, კანონი პირდაპირ მიუთითებს, რომ ეს გამონაკლისი შემთხვევაა. მხოლოდ ის ფაქტი, რომ კომპანია გადახდისუუნარო გახდა, ბიზნესმა წარმატებას ვერ მიაღწია ან პარტნიორი მისი ერთადერთი მფლობელია, ბოროტად გამოყენებას თავისთავად არ ნიშნავს.
კორპორაციული საფარველის გაჭოლვის საფუძვლები: საქართველოს სასამართლო პრაქტიკა
კანონი არ განმარტავს, რა ითვლება ბოროტად გამოყენებად. ამ კითხვაზე პასუხი სასამართლო პრაქტიკამ ჩამოაყალიბა. საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ 2015 წლის 6 მაისის გადაწყვეტილებებში, ჯერ კიდევ ძველი კანონის ანალოგიური ნორმის საფუძველზე, განმარტა, რომ ბოროტად გამოყენება ფართოდ უნდა განიმარტოს და რამდენიმე ტიპური შემთხვევა გამოყო.
პარტნიორისა და კომპანიის ქონების აღრევა („ალტერ ეგო“)
პირველი ქონების აღრევაა. როდესაც კომპანიისა და პარტნიორის ქონება გამიჯნული არ არის, კომპანიის სახსრები პარტნიორის პირად საჭიროებებს ხმარდება, ხოლო პირადი ხარჯები კომპანიის ხარჯებად აღირიცხება, კომპანია ფაქტობრივად პარტნიორის „ალტერ ეგოდ“ იქცევა.
კორპორაციული ფორმალობების უგულებელყოფა
მეორე კორპორაციული ფორმალობების უგულებელყოფაა: როცა პარტნიორთა კრებები არ ტარდება, მართვისა და წარმომადგენლობის უფლებამოსილებები გამიჯნული არ არის, ან არ წარმოებს სათანადო ბუღალტრული აღრიცხვა და ფინანსური ანგარიშგება.
კორპორაციული ფორმალობების დაცვა და სათანადო დოკუმენტაციის წარმოება კომპანიის სამართლებრივი უსაფრთხოების მნიშვნელოვანი ნაწილია. ხელშეკრულებების შედგენა და იურიდიული რევიზია კომპანიებს ეხმარება სახელშეკრულებო ურთიერთობების სწორად მოწესრიგებაში.
არაადეკვატური კაპიტალიზაცია
მესამე არაადეკვატური კაპიტალიზაციაა. საქართველოში მინიმალური კაპიტალის მოთხოვნა არ არსებობს, თუმცა სასამართლოს განმარტებით პრობლემაა, როცა კომპანიის კაპიტალი აშკარად მცირე ან შეუსაბამოა მისი საქმიანობის სახისა და რისკებისთვის. ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმ კრედიტორების მიმართ, რომლებსაც კომპანიასთან ურთიერთობა თავად არ აურჩევიათ, მაგალითად, ზიანის მიყენებით დაზარალებული პირის ან სახელმწიფოს მიმართ.
კომპანიის გამოყენება უკანონო მიზნის ინსტრუმენტად
მეოთხე კომპანიის გამოყენებაა უკანონო მიზნის ინსტრუმენტად. სასამართლომ ბოროტად გამოყენებად მიიჩნია შემთხვევა, როცა პარტნიორი უშუალოდ ხელმძღვანელობდა კომპანიას გადასახადებისგან თავის არიდების მიზნით და კომპანია არადეკლარირებული შემოსავლის წყაროდ იყო ქცეული. ამ საქმეებში პარტნიორებს კომპანიის საგადასახადო ვალი, საურავის ჩათვლით, პირადად დაეკისრათ.
ამავე გადაწყვეტილებებით რამდენიმე მნიშვნელოვანი წესი დადგინდა. ბოროტად გამოყენების მტკიცების ტვირთი მოსარჩელე კრედიტორს ეკისრება. პარტნიორის მიმართ გამოტანილი გამამტყუნებელი განაჩენი ავტომატურად არ ნიშნავს სამოქალაქო პასუხისმგებლობას და სასამართლო მას მხოლოდ ერთ მტკიცებულებად აფასებს. პარტნიორები კი კომპანიის ვალზე სუბსიდიურად აგებენ პასუხს, ხოლო ერთმანეთის მიმართ სოლიდარულად.
პარტნიორის პირადი პასუხისმგებლობის სხვა სამართლებრივი შემთხვევები
საფარველის გაჭოლვა ერთადერთი გზა არ არის, რომლითაც პარტნიორს კომპანიის ვალების გამო საკუთარი ქონებით პასუხისმგებლობა შეიძლება დაეკისროს.
რეგისტრაციამდე ნაკისრი ვალდებულებები (მუხლი 10)
პირველი რეგისტრაციამდე ნაკისრი ვალდებულებებია. კანონის 10 მუხლის თანახმად, კომპანიის რეგისტრაციამდე მისი სახელით აღებულ ვალდებულებებზე დამფუძნებელი პარტნიორები და ამ მოქმედების განმახორციელებლები სოლიდარულად და შეუზღუდავად აგებენ პასუხს. ისინი თავისუფლდებიან, თუ რეგისტრირებული კომპანია ამ ვალდებულებებს მოიწონებს და კრედიტორთან სხვა რამ არ არის შეთანხმებული.
კანონის დარღვევით მიღებული დივიდენდი (მუხლები 32–33)
მეორე კანონის დარღვევით მიღებული დივიდენდია. მუხლი 33 კრძალავს დივიდენდის გაცემას, თუ ეს კომპანიის გადახდისუუნარობას გამოიწვევს, ხოლო მუხლი 32 უშვებს გაცემული დივიდენდის უკან დაბრუნების მოთხოვნას, თუ პარტნიორმა იცოდა ან უნდა სცოდნოდა, რომ განაწილებისას კანონი ან წესდება დაირღვა.
შეუსრულებელი საწესდებო შენატანი (მუხლი 27)
მესამე შეუსრულებელი შენატანია. მუხლი 27 კრძალავს პარტნიორის გათავისუფლებას შენატანის განხორციელების ვალდებულებისგან, ამიტომ შეთანხმებული, მაგრამ შეუტანელი კაპიტალი კომპანიის კრიზისის დროს პარტნიორისთვის რეალურ ფინანსურ ვალდებულებად შეიძლება იქცეს.
ნებაყოფლობითი თავდებობა და დირექტორის პასუხისმგებლობა
მეოთხე ნებაყოფლობით აღებული ვალდებულებებია. ბანკები და მსხვილი კონტრაჰენტები ხშირად პარტნიორის პირად თავდებობას ან გარანტიას ითხოვენ. ასეთ დროს პარტნიორი პასუხს აგებს არა საფარველის გაჭოლვის, არამედ საკუთარი ხელშეკრულების საფუძველზე. და ბოლოს, თუ პარტნიორი იმავდროულად კომპანიის დირექტორიცაა, მას დამატებით ეკისრება დირექტორის მოვალეობების დარღვევისთვის დადგენილი პასუხისმგებლობაც, მათ შორის გადახდისუუნარობის შესახებ დროული განცხადების ვალდებულება.
როგორ შევინარჩუნოთ შეზღუდული პასუხისმგებლობა და დავიცვათ პირადი ქონება?
შეზღუდული პასუხისმგებლობა ყველაზე საიმედოდ მაშინ იცავს პარტნიორს, როცა კომპანია რეალურად დამოუკიდებლად ფუნქციონირებს. პრაქტიკაში რამდენიმე წესი გადამწყვეტია:
- გამიჯნეთ პირადი და კომპანიის ფინანსები და კომპანიის სახსრები პირადი ხარჯებისთვის არ გამოიყენოთ.
- აწარმოეთ სათანადო ბუღალტრული აღრიცხვა და ფინანსური ანგარიშგება.
- მიიღეთ გადაწყვეტილებები კანონითა და წესდებით დადგენილი წესით და შეინახეთ საერთო კრების ოქმები.
- უზრუნველყავით კაპიტალი, რომელიც კომპანიის საქმიანობის მასშტაბსა და რისკებს შეესაბამება.
- პარტნიორსა და კომპანიას შორის გარიგებები გააფორმეთ წერილობით და საბაზრო პირობებით. ერთპარტნიორიან კომპანიაში წერილობით ფორმას კანონი პირდაპირ მოითხოვს (მუხლი 20).
- დივიდენდი გაანაწილეთ მხოლოდ მაშინ, როცა ეს კომპანიის გადახდისუნარიანობას საფრთხეს არ უქმნის.
კომპანიებისთვის, რომლებსაც სურთ კორპორაციული დოკუმენტაციის მუდმივი მოწესრიგება, იურიდიული აუთსორსის მომსახურება ეხმარება გადაწყვეტილებების, ოქმებისა და შიდა გარიგებების სწორად გაფორმებაში.
შეჯამება
შეზღუდული პასუხისმგებლობა პარტნიორის უფლებაა, მაგრამ არა შეუზღუდავი იმუნიტეტი. კორპორაციული საფარველის გაჭოლვა გამონაკლისია და მოითხოვს, რომ პარტნიორმა კომპანიის ფორმა ბოროტად გამოიყენოს, ხოლო კომპანიას კრედიტორის დაკმაყოფილება აღარ შეეძლოს. ქონების აღრევა, ფორმალობების უგულებელყოფა, აშკარად უკმარისი კაპიტალი და კომპანიის უკანონო მიზნისთვის გამოყენება სწორედ ის გარემოებებია, რომლებსაც სასამართლო ყურადღებით აფასებს. კორპორაციული წესრიგის დაცვა და დროული სამართლებრივი კონსულტაცია პარტნიორის პირადი ქონების დაცვის საუკეთესო გზაა.
კორპორაციული და სამეწარმეო სამართლის მომსახურება კომპანიებსა და პარტნიორებს ეხმარება კორპორაციული სტრუქტურის მოწესრიგებაში, სამართლებრივი რისკების შეფასებასა და პარტნიორთა პასუხისმგებლობასთან დაკავშირებული საკითხების მოგვარებაში.
კორპორაციული სამართლის კონსულტაცია – Nomos Georgia
იურიდიული კომპანია Nomos Georgia კონსულტაციას უწევს პარტნიორებს, კომპანიებსა და კრედიტორებს კორპორაციული სტრუქტურის, პარტნიორთა პასუხისმგებლობისა და კორპორაციული დავების საკითხებზე. თუ გსურთ შეაფასოთ, რამდენად დაცულია თქვენი პირადი ქონება, ან კრედიტორი ხართ და გეგმავთ ვალის ამოღებას უშუალოდ პარტნიორისგან, დაგვიკავშირდით და შევაფასოთ თქვენი სიტუაცია.
